Privadas de liberdade, non de palabra

 

Laura Cerdeira

 

Esperanza. Tralas reixas do cárcere tamén hai esperanza porque hai vida, e como se acostuma dicir “mentres hai vida …”. As mulleres do módulo 9 e 10 do cárcere coruñés de Teixeiro albergan ilusión porque o vindeiro outubro, cando se inicien as clases, elas tamén afrontarán un curso cheo de retos. Será entón cando comecen un ciclo de conferencias para adolescentes, co fin de facer libres as súas palabras, de recordarlle á sociedade que tamén forman parte dela e que aínda presas teñen cousas que dicir. Darán a coñecer a súa vida diaria na cadea e deste xeito faranse visibles. Experiencias, sentimentos, desexos… Teñen moitas cousas que contar.

 

A Faculdade de Ciencias da Comunicación de Santiago de Compostela acolleu hoxe xoves, 15 de maio, á 1:30 as primeiras verbas de Monse, unha reclusa da prisión de Teixeiro, que veu acompañada dun funcionario de prisións, e de Pilar Mingote, presidenta da asociación sociocultural “Nosotras Intramuros”.

 

“En primeira persoa” é o nome que define o novo proxecto de sete mulleres do cárcere de Teixeiro e que se suma ós xa levados adiante dende “Nosotras Intramuros”, asociación que  traballa para a reinserción das presas desta prisión. Pilar Mingote deixou claro que queren ter voz en primeira persoa, de aí a escolla do título.

 

En xuño do pasado ano puxeron en marcha un blog, ó que chamaron chicass10.blogspot.com co obxecto de amosar que teñen moito que aportar e reivindican a súa participación no diálogo social. Queren eliminar os estereotipos que existen sobre os presos en xeral e das mulleres en particular. De momento, Pilar Mingote é a encargada de transcribir os textos que as presas elaboran, xa que non teñen Internet na cadea.

 

As presas de Teixeiro reivindican cos seus proxectos o seu dereito á reeducación, ó principio resocializador, piden unha oportunidade para corrixir a súa conduta. Como afirma Ana, unha das reclusas, a través do blog de Chicass10, nunca miran cara atrás, sempre cara adiante. Manteñen a esperanza, loitan por ser outras persoas e porque se lles escoite. Pilar Mingote asegura que “só cando perdes a ilusión perdes totalmente a liberdade. Eu creo na educación. Hai que educar, dar unha formación no cárcere e dar emprego unha vez que as reclusas están fóra da cadea”.

 

No plano teórico-xurídico, a finalidade das penas privativas de liberdade é a de reeducar e reinsertar na sociedade ás persoas que cometeron un delito. Así o ordea a Constitución no seu artigo 25.2, cando di que “as penas privativas de liberdade e as medidas de seguridade estarán orientadas cara a reeducación e a reinserción social… O condenado a pena de prisión… gozará dos dereitos fundamentais deste capítulo”, é dicir, de tódolos dereitos fundamentais dos cidadáns, a excepción daqueles que limite a propia sentencia. A mesma idea está plasmada na Lei Orgánica Xeal Penitenciaria, así como no Regulamento que a desenrola. 

 

A cadea de Teixeiro é pioneira en proxectos de reinserción. A esta iniciativa seguíronlle ás doutros cárceres galegos. Non obstante, Monse e Pilar denuncian a non aplicación da normativa de reinserción na prisión de Teixeiro. “Onde está o Estado de Dereito e a democracia española?, onde está a Lei de Igualdade?”, pregúntase Pilar. (ver vídeo resumo). 

 

O artigo 3 do citado Regulamento Penitenciario di que “o principio inspirador do cumprimento das penas e medidas de seguridade privativas de liberdade será a consideración de que o interno está suxeito de dereito e non se encontra excluído da sociedade, senón que continua formando parte da mesma. En consecuencia, a vida na cadea debe tomar como referencia a vida en liberdade, reducindo ó máximo os efectos nocivos do internamento, favorecendo os vínculos sociais, a colaboración e participación das entidades públicas e privadas e o acceso ás prestacións públicas”.

 

As reclusas do cárcere de Teixeiro están traballando para que se cumpran estes dereitos, os seus dereitos. No seu blog recollen o Capítulo IX da Lei Orgánica de Educación, polo cal nos establecementos penintenciarios se lles deberá garantir ós reclusos o acceso á ensinanza para as persoas adultas. Tódalas decisións que adoptan seguen esta liña, este obxectivo.

 

Monse, ante os alumnos de 1º e 3º curso de Xornalismo, asegurou que “a reinserción é necesaria pero tamén é certo que hai moita xente que ó saír do cárcere volve delinquir, sobre todo cando se trata do mundo das drogas, onde é moi fácil recaer”, mundo que levou a Monse á cadea.

 

Co proxecto “En primeira persoa” Monse renova a súa esperanza e soña con saír do cárcere para estar coa súa familia. “Quero recuperar os trece anos de liberdade que perdín entre reixas, ter unha vida como calquera persoa. Boto de menos ós meus fillos. Levo sete anos sen velos”, sentencia.

 

Ler máis …

 

CRÓNICA: “Canto aguantaremos?”

OPINIÓN: Realidades en primeira persoa

ANEXO: “Panorama actual da rebeldía xuvenil”

GALERÍA

Jesús R. Aboal, biólogo e profesor do Departamento de Bioloxía Celular e Ecoloxía da USC, reflexiona sobre a contaminación dos ríos

La contaminación que reciben los ríos en Galicia es principalmente de tipo orgánica, que proviene principalmente de la inadecuada o nula depuración de aguas y del uso indiscriminado de purines como abonos vegetales. Este tipo de contaminación conlleva una disminución de la concentración de oxígeno para las especies que viven en el agua así como un exceso de elementos como nitrógeno o fósforo que posibilitan crecimientos excesivos de determinados tipos de especies (eutrofización). Tanto de una forma como la otra lo que finalmente obtenemos es la pérdida de diversas especies de la comunidad, bien porque se alteren las condiciones ambientales (p.e. menor concentración de oxígeno disuelto), bien por competencia de las especies favorecidas por la eutrofización.

 

A esta contaminación orgánica se suma la de microcontaminantes inorgánicos y orgánicos. Los primeros proceden principalmente de las empresas y las ciudades, mientras que los segundos proceden principalmente de empresas y de productos fitosanitarios (plaguicidas y herbicidas), que se suelen emplear de forma no adecuada e indiscriminada. Ambos tipos de sustancias presentan elevadas toxicidades, tanto a corto como a largo plazo, incluyendo efectos mutagénicos y carcinogénicos. Los efectos se producen tanto para las especies que viven en el río, como para cualquier consumidor de agua o productos obtenidos con la misma.

 

En el caso del río Sar, además de una fuerte contaminación orgánica, nos enfrentamos a una contaminación producida por áreas urbanas que provoca aumento de diversos metales pesados en las aguas. Es reseñable la existencia de una elevadísima contaminación de cobre en el afluente Santa Lucía, debida a los lixiviados de la antigua mina. Mientras que otros afluentes como el Rois mantienen un nivel de contaminación mucho menor.

Jesús R. Aboal

Entrevista a Ánxela Pereira: “A concienciación social é fundamental nos temas de medio ambiente”

 

  

Ánxela Pereira é licenciada en Xornalismo

pola Universidade de Santiago de Compostela

e na actualidade está elaborando unha tese

sobre a evolución do discurso ambiental

na prensa galega, tomando como punto

de partida os anos 60.

 

Laura Cerdeira

 

- A contaminación do río Sar derívase da falta de concienciación medio ambiental?

- Dende logo que si. Aínda que a xente, ó preguntarlle, afirma que si se preocupa polo medio ambiente a realidade dista moito do desexable. A concienciación medio ambiental na sociedade galega, en particular, aínda que se podería xeralizar perfectamente, é relativa. De palabra si que hai, todo o mundo se preocupa pero logo quédase en nada. As palabras lévaas o vento e é unha pena porque a concienciación social é imprescindible neste tipo de temas.

 

- En toda cadea de concienciación os medios de comunicación son fundamentais para chegar á xente.

- Por suposto. Desempeñan un labor moi importante nese senso pero o problema é que na maioría dos casos en materia ambiental o labor que realizan é insuficiente, mesmo antixornalístico.

 

- Ese antixornalismo do que fala débese en parte á mala selección das fontes empregadas nas noticias de temática ambiental?

- Efectivamente. Unha das principais carencias das noticias medio ambientais é a referencia como fonte única á Administración. Un exemplo sinxelo: de 100 noticias de temática medio ambiental que poden aparecer nun xornal só o 13% delas contan con expertos como fontes.

 

- Neste senso, son necesarios os xornalistas especializados en medio ambiente.

- Si. Aí está a clave. De igual maneira que hai xornalistas especializados en política ou en economía debería haber xornalistas especializados en medio ambiente. É unha necesidade que se fai notar nas carencias deste tipo de noticias, realizadas na maioría dos casos por xornalistas xeralistas, que saben de todo un pouco. O desexable é facer un xornalismo de prevención, de anticipación.

 

- Existe unha ampla lexislación sobre augas continentais e sobre a conservación dos ríos. Non obstante, os ríos seguen estando contaminados. Onde está o erro?

- Na forma de executar a lexislación por parte da Administración. Lexíslase pero logo non se fai cumprir esta lexislación. Entón non serve de nada. A lexislación é ampla pero ineficiente.

 

- A tríada conformada por científicos, administracións responsables do medio ambiente e polos xornalistas especializados en medio ambiente é a que pode conseguir que se chegue a un óptimo nivel de concienciación ambiental?

- Sí, sería algo moi positivo se verdadeiramente se conxugaran estes tres elementeos, se actuaran conxuntamente. Por desgraza non ocorre así, posto que aínda segue existindo moita desconfianza entre os tres. Uns non se fían dos outros. Quen o termina pagando é a sociedade, á que lle chegan infomacións incompletas ou erróneas.

 

- Hoxe en día a temática ambiental deriva cara o discurso político?

- Esa é unha das grandes lacras que fan que a información ambiental non se desenvolva como debera nos medios de comunicación. O feito de que se derive cara o discurso político implica unha desvirtuación da información medio ambiental. O que logo inflúe no pensamento da xente, na súa falta de concienciación. Ó fin todo é unha cadea. Se falla un eslavón os outros tamén rematan fallando.

 

- A pesares de tódalas trabas, existe a convicción, cando menos a esperanza, de que chegará un día no que a xente estará realmente concienciada cos temas medio ambientais?

 

- Máis ben esperanza. Pola miña parte esperanza. Pero tamén hai que ser realistas. É un traballo moi complexo e de moitos anos. Diría que é un traballo de décadas. É imposible que da noite para a mañá cambie o pensamento da xente. Iso é algo comprensibel, normal. Pero débese comezar a traballar dende agora porque senón esa década vaise converter en séculos.

  

 

 

Os ríos de Galiza acollen 4.600 puntos negros por verteduras

Que pasa cos nosos ríos?

Segundo o último informe de Augas de Galicia deste ano, a Administración autonómica identificou 4.590 verteduras contaminantes nas súas correntes de auga doce, dos que 1.515 se localizan na Coruña, 878 en Lugo, 1.031 en Ourense e 1.166 en Pontevedra. De todos eles, un 62% proceden das casas, mentres que nun 29 por cento son verteduras industriais.

Hai moitos anos que para as grandes e pequenas cidades galegas os ríos deixaron de ser fontes de vida e riqueza para converterse nun incómodo obstáculo resultado do caos urbanístico e dunha descontrolada revolución industrial. A vida nos cauces pasou a ser unha simple lembranza ocultada por medianeiras, canalizacións e cubricións cos que a esperanza na recuperación se dilúe máis rápido cós vertidos que os ríos, clinicamente mortos, seguen soportando.

Expoñemos aquí unha breve relación dos ríos máis contaminados, envelenados, ou non aptos para o baño:

Río Arenteiro en Ourense : desastre producido por un erro humano na depuradora que depende da empresa  Aquagest.

Río Lérez: vertidos de sangue

Río Loira en Marín: morte de centenares de troitas

Río Támega en Chaves: 80% das augas residuais de Verín, Oimbra, Monterrei, Castrelo del Val e Laza van dar a Chaves, contaminando os seus ríos.

Río Maceda: Envelenado por produtos de limpeza de piscinas. Resultado: centos de troitas e peixes mortos nun tramo grande do río en Maceda.

 

A provincia de Ourense é a número 1 en desastres de ríos

En Ourense hai moitos ríos, tódolos non aptos para o baño,e están envelenados dalgún xeito:

Támega en Verín e algúns dos seus afluentes.

Tuño en Celanova.

Río Sil no Barco Avía en Ribadavia. Barbaña en Ourense.

Lonia en Ourense.

Río Grañal en Ourense.

Arnoia en Allariz.

Río Caldo en Lobios.

Río Arnoia en Arnuíde

 

O Umia, o Ulla e o Sar, os máis castigados polas verteduras

Tanto a Consellería de Medio Ambiente, como as asociacións ecoloxistas Adega e Greenpeace coinciden en que as concas máis castigadas pola contaminación das verteduras son as dos ríos Umia, Ulla e Sar. Segundo o último estudo deste ano de Greenpeace sobre a calidade do caudal galego, estes tres ríos “atópanse moi afectados por verteduras de ácido altamente tóxico, ademais de plásticos e excrementos que non foron correctamente depurados”. Os datos deste informe foron confirmados polo Plan de acción para o control de verteduras de Galicia, elaborado pola Consellería de Medio Ambiente ao final do trimestre pasado, que podería limpar a cara das concas máis danadas pola polución industrial.

 

“A conca do río Ulla é a máis explotada de Galicia”

Greenpeace manifesta que o río Ulla xa que recolle as augas fecais da poboación e os tóxicos da industria, que a Consellería data en “509 verteduras” desde finais do 2006 segundo o seu informe. A asociación Adega agrega outro dato sobre este río: o Ulla soporta “dez aproveitamentos hidroeléctricos en explotación na súa conca, algúns deles con minicentrais”.

O secretario xeral de Adega, Fins Eixeras, opina que “os problemas deste río é que discorren por zonas moi poboadas”. Os impactos dos polígonos industriais de Padrón e Tambre -no caso do Sar- e de Caldas de Reis no Umia ademais das actividades agrogandeiras completan un calendario de agresións que ata a data seguen provocando denuncias cidadás.

Cando as augas se tornan

 

Que a meirande parte dos ríos galegos están contaminados non é nada novo, o que si resulta desolador é o descoñecemento da propia comunidade para coas súas augas fluviais. A principal razón de contaminación dos ríos é o vertido de augas residuais de diferente procedencia: urbana, industrial…. Outras fontes poden ser o vertido de residuos sólidos ou a deposición desde atmosferas contaminadas. Logo, observamos que é o mesmo ser humano  quen contamina para despois ignorar unha mesma realidade da que é responsable e partícipe.

Serán o sen sentido ou  a despreocupación parella á crise de valores desta nosa sociedade, os detonantes primordiais da actuación contaminante do home. Consumimos e consumimos, e seremos á fin consumidos pola ansia destrutora que nos move, incluso na contra da natureza mesma que nos deu a vida. Ríos, rías, lagoas, estanques, fontes, e o mesmo mar como berce dunha sorprendente explosión de vida; dan hoxe cabida a todo tipo de residuos e sustancias contaminantes.

Parece que facemos oídos xordos ás reaccións coas que estes contestan ós nosos abusos. A resposta dun río ante un vertido residual tradúcese nunha modificación das características das augas e nunha ruptura do ecosistema natural, desaparecendo as especies propias dos ríos limpos e aparecendo outras novas. O impacto pode conducir á substitución das especies piscícolas sensibles por outras máis resistentes, ou a desaparición total dos peixes e a conversión do cauce nunha masa de augas putrefactas ou tóxicas. Mesmo nestes casos a sabedoría da Terra bate de fronte co noso grao superlativo de estupidez e imperfección, xa que o rio ten certa capacidade de autodepuración, permitindo que despois dunha distancia máis ou menos grande do punto de vertido observemos unha recuperación total ou parcial.

E é que cando as augas se tornan semellan amosa-lo noso anteface do revés, deixando ó descuberto a luz da culpabilidade.  

           Noelia García Gómez

 

Contos de vellos…

Das verbas obtidas dos anciáns da Aldea de Besteiros, na Parroquia de San Cristobo (Ourense)

O cruceiro dos lobos 

Falaban os vellos de que había pedras milagreiras, vellos que non eran canteiros nin coñecedores dos segredos graníticos, senón xentes da terra. Eran labregos da montaña. Do solpor ó anoitecer resucitaban e morrían ós poucos nas duras labores do campo, para naceren despois no cuarto da casa de Elvira, bailando e contando contos ata caeren co sono. Supoño que por seren expertos nos dixome-dixome serán eles os verdadeiros donos das lendas, e nunca quen as transcribe a un papel. 

Romeu é un home rudo e trapalleiro que inventa contos para durmir ás súas netas, fálalles das súas aventuras na caza, do “bicho” que é como el lle chama ó xabaril, dos zorros pequenos e dos cervos saltaríns das montañas máis altas. Ten as fazulas coloradas e os dentes separados e escachados de comer tanto doce. “Ata lle bota azúcar ó caldo! “- di Susana, a súa muller, levando as mans á cabeza.  

Pois ben, din as xentes do lugar que Romeu case non dorme desque viu ós lobos cantar diante do cruceiro do Souto. Non é que o medo lle quite o sono, é que non pode deixar de soñar día e noite cos ollos abertos.  

Sendo neno saíra coa escopeta ó monte do Gulfar, na compaña do pai e de dous curmáns máis vellos. A pesares da súa xuventude, non había quen lle gañara en intelixencia, e por iso decidiu remontarse tra-lo cruce dos camiños para ver como o lobo baixaba ó pobo dende a cima do monte. Pero o rapaciño ficou pampo e cos ollos humedecidos da emoción cando viu desfilar ladeira abaixo a unha manada de lobos grises. Pasiño a pasiño, un tras outro e sen facer ruído ningún, os animais desdebuxáronse na encrucillada simulando unha sorte de círculo. Como o neno non acordaba, non entendía que pasaba, tiña a boca tan aberta coma os ollos, e decidiu calar, como facían os lobos, para non molestalos no seu estraño ritual. Alí estaban os animais, rodeando ó cruceiro do Souto coma se de bailaríns se tratase.  

E que pasará?- pensaba o neno, ninguén vai crer isto! Absorto nas súas meditacións e posibilidades perversas, ficou o pícaro posuído ó escoita-lo musical de ouveos que facía treme-los eidos. Coma levado por unha forza superior, Romeu saíu do recuncho no que se agochaba e dirixiuse ó grupo animal. Non tiña medo, era absolutamente libre, e tamén quería ouvear coma os lobos, que esa noite lle dixeran moitas cousas, para que as esquecese á mañá seguinte.  

Cantaban os lobos, cantaban nas noites de lúa chea, facendo rituais no cruceiro do Souto para dicirlles ás xentes segredos da fraga que xa ninguén lembra…

As Cruces de pedra na Galiza

Facendo uso do nome dunha das mellores obras de debuxos de Castelao, tentaremos afondar no seo dunha cultura tan nosa coma lendaria: a dos cruceiros.  

 Vencellados ás encrucilladas, os cruceiros están considerados como unha das manifestacións máis xenuínas da arquitectura popular galega e a súa orixe remóntase, segundo algúns autores, á época prehistórica en lugares nos que existían menhires, e que logo, coa chegada do cristianismo deixaron constancia da súa existencia pero baixo formas cristianizadas. Aseméllanse, pero o certo é que non é doado encontrar un igual. A súa presenza nos camiños e lugares sagrados esténdese por toda a nosa xeografía. 

Os cruceiros son cruces de pedra que se colocan en lugares como os cruces de camiños, adros de igrexas, ermidas, ou incluso en entradas a cemiterios, sempre en relación con lugares de culto. Tamén se fala algunhas veces de cruceiros ó referirse ás cruces do viacrucis. 

Estas cruces adoitan alzarse sobre unha plataforma con banzos que é común en Galicia e Irlanda, se ben na nosa comunidade autónoma tamén existen exemplares de cruceiros sen eles.  

 

Cousa de bruxas? 

Están fundamentalmente situados nas encrucilladas de camiños, consideradas berce dos mesmos, e en espazos vencellados con crenzas pagás posteriormente cristianizadas cos propios cruceiros como os lugares máxicos de curación, de reunión de ánimas, bruxas, etc.  Deste xeito estes elementos adquiren un carácter simbólico sagrado, normalmente coa función de protección. Outras localizacións comúns son os lugares onde ocorreu algunha morte. 

A presenza destes elementos é normalmente de orixe devota, aínda que non faltan tampouco os motivos rogativos, de loanza ou de ofrenda como causas da súa construción. Normalmente está financiada por algunha persoa que pretendía gañarse a súa indulxencia ou a da súa parroquia para con Deus; ofrece-la súa construción como voto para pedi-la curación dunha enfermidade ou protección ante unha situación perigosa. Coa finalidade de protección  levantase un cruceiro nun campo de feira (para protexe-lo gando) ou tamén nun lugar onde houbo un acontecemento violento, un crime, para evitar que a alma errante das vítimas chegue a danar ós viandantes. 

Os cruzamentos de camiños ou encrucilladas teñen gran valor para a comunidade porque son o centro da aldea. Neles adoita haber cruceiros ou petos de ánimas , que son obxectos de culto e parte integrante da paisaxe galega. Os cruceiros naceron unhas veces para cristianizar lugares de antigo culto pagán, para substituír quizais monumentos dedicados a divindades primitivas ou ós lares viais, que eran os deuses dos camiños na Gallaecia romanana. 

 

Camiño a outro mundo 

Os cruceiros, sen embargo, non son exclusivos das encrucilladas, hainos que marcan a fronteira coa parroquia veciña -cruzamentos de termo-, outros sinalan cada estación do vía crucis e outros recordan un accidente mortal ou un fusilamento. Algúns levan unha inscrición co nome de quen o mandou facer, co fin de pedir unha oración pola súa alma ou polos defuntos, en xeral. Ante os cruceiros paran os cortexos fúnebres que se dirixen ó cemiterio e incluso se coloca o ataúde sobre unha mesa de pedra que algúns teñen; alí recítanse responsos.

Nos cruceiros aparécense as ánimas e dan sinais de que alguén vai morrer pronto. As bruxas reúnense nas encrucilladas, especialmente diante dos cruceiros. A encrucillada é elemento imprescindible para ritos catárticos, profilácticos e de fecundación. A muller que abortou debe bautiza-los seus fillos non natos no cruzamento dun río cun camiño. A noite de San Xoán préndese o lume en moitas encrucilladas de camiños; tamén se queiman as bruxas.A importancia das encrucilladas vén dada por se-lo lugar de encontro do outro mundo -ánimas , bruxas e demos- cos deste. Na encrucillada conflúen os camiños procedentes do mundo oculto/deshabitado e os do mundo visible/habitado. 

 

Os petos de ánimas

Os petos de ánimas atópanse en camiños e encrucilladas de toda Galicia, e son unha das manifestacións materiais do culto ós mortos, da devoción polas ánimas. 

Galicia é un pobo profundamente relixioso, sentimento herdado dos seus antepasados e afincado en tradicións de santos repartidos por toda a nosa terra. É xeral a crenza en milagres, pequenos e grandes, e para todo se pide o favor do Ceo. 

O seu significado

A crenza da continuidade da alma despois da morte e da existencia dun paso intermedio para chegar ó ceo, onde se redimen os pecados e faltas cometidas en vida, está moi arraigado na mentalidade popular galega. 

Dentro das construccións populares, os petos de ánimas son os que evidencian a importancia do purgatorio . A finalidade destes elementos populares é que os vivos poidan ofrecer esmolas para a salvación das almas en pena que non encontran descanso no purgatorio, e así alcancen a felicidade no ceo. Unha vez liberadas, intercederán por quen fixo a ofrenda. Por tanto, trátase de procurar a salvación dos mortos pero tamén de asegurarse a propia.  

A súa orixe

As almas do purgatorio son a meirande devoción galega despois de Cristo e da Nai; e, anque o culto teña a súa raigame no cerne mesmo do espírito galego, as mostras que se conservan son serodias.

A idea do purgatorio, aumentada e revitalizada a partir do Concilio de Trento (século XVI), fixo que se desenvolvese a práctica da construcción destes monumentos populares cunha determinada iconografía. Pero segundo parece, en Galicia é nos século XVII e XVIII cando se fan a maior parte destes monumentos dedicados ás ánimas. 

Localización e dimensión

As encrucilladas aínda inspiran temor ós naturais do país, e a súa causa está en que pervive nas crenzas actuais consideralas como lugar que fora destinado ó enterramento, especialmente dos apartados da comunidade cristiá, de aí a crenza de que polas mesmas vaguen durante a noite as almas dos condenados. 

Tanto a súa dimensión como iconografía son variadas, polo que é difícil establecer unha morfoloxía xeral, aínda que si se pode indicar que o corpo central do peto está composto por unha cavidade na que normalmente se representa ás ánimas no purgatorio, en relevo, pintura…, e un peto ou hucha para botar as esmolas. Estes elementos veñen a maioría das veces acompañados doutros secundarios: cornixas, pilastras, portiña de ferro. Tamén é habitual que ó pasar por diante do peto, se rece unha oración polas benditas ánimas para que poidan saír do purgatorio. As ánimas, sobre todo, ténselles respecto e non se poden esquecer nunca. 

 

Cruceiros e Litaratura Popular 

Refírese nun dos seus escritos Vicente Risco , indicando que hai cruceiros en cruces de camiños, (antigos trivios) substituíndo, se cadra, antigos altares ou monumentos pagáns dedicados ós Lares Viales ou ás divindades indíxenas que os precederon, hai os que son “cruces de término” (nos lindeiros das freguesías ou de antigos coutos), lembrando a antiga consagración das fronteiras; hai os que marcan as estacións do “vía crucis”, hai os que recordan unha morte, ou feitos tráxicos como fusilamentos en tempos de guerras civís ou doutras. Este costume segue aínda hoxe, somentes que as cruces que se poñen soen ser de ferro ou madeira. 

Tamén alude Risco o feito de que en moitos cruceiros aparece unha inscrición na que se recolle o nome da persoa que o mandou construír, pero o máis habitual é que apareza soamente a data. 

En canto á antigüidade dos cruceiros, Vicente Risco indica que os cruceiros máis antigos en Galicia son do século XIV, máis os de arte realmente popular son os barrocos, do século XVII deica hoxe. Estes cruceiros polo regular todos se asemellan e todos se diferencian, non habendo dous iguais. Teñen estilos diferentes, pero o máis común é que representen unha crucifixión, Cristo crucificado e soidade; mentres que no reverso aparece a figura da Virxe. Estas figuras esculpidas no cruceiro transmiten o sentido da dobre natureza de Cristo, a divina e a humana, a través da maternidade da Virxe, do sufrimento na cruz e da súa morte.

As figuras simbólicas principais que se poden atopar nos cruceiros son:  a caveira, moitas con dous ósos  cruzados, que se soen poñer ós pés dos Cristos; a lúa ós pés da Nosa Señora, os anxos nos capiteis ou nos  pés das imaxes; e a figuración do Pecado Orixinal. Esta moitas veces redúcese a unha caveira,  representación do home, e unha serpe ou unha píntega representando o pecado que se poñen ós pés do  Cristo, ou no varal, ou ben no baseamento. 

O que se pode considerar como elemento esencial destas construcións é a cruz, coa imaxe da crucifixión do anverso e a da Virxe (Piedade, Dolorosa…) no reverso.
Os cruceiros son unha das mostras máis ricas da arquitectura popular galega, nas que a pedra foi traballada para abrir unha xanela á relixiosidade e á historia. 

 

Castelao dixo:

“Onde hai un cruceiro houbo sempre un pecado e cada cruceiro é unha oración de pedra que fixo baixar un perdón do Ceo, polo arrepentimento de quen o pagou e polo gran sentimento de quen o fixo. ¿Tedes reparado nos nosos cruceiros aldeáns? Pois reparade. A Virxe das Angustias , enclavada no reverso de moitas cruces de pedra, non é a Piedá dos escultores, é a Piedade creada polos canteiros.Os nosos canteiros deixándose levar polo sentimento, non podían imaxinar un home no colo da nai.  Para os artistas canteiros, Xesucristo sempre é pequeno, sempre é o Neno, porque é o Fillo, e os fillos sempre somos pequenos nos colos das nosas nais.Reparade nos nosos cruceiros e descubriredes moitos tesouros”… 

 

Os artesáns da pedra 

Unha das profesións máis estendidas por Galicia é a dos canteiros, “labradores da pedra da arte popular” e das máis espléndidas e fermosas obras da arquitectura galega. Que o canteiro exista en todo o ámbito galego débese á abundancia de granito, fundamento da paisaxe galaica.

Eles ennobreceron este oficio coa exuberante contribución artística que a súa habilidade deixou na arquitectura á que impregnaron de grandiosa magnificencia.

Os canteiros, un colectivo de ancestral prestixio social, profesional e económico tal e como demostran os privilexios reais de exención fiscal e protección da facenda outorgados durante os séculos XII ó XIV ós mestres e oficiais da catedral compostelá, a pensión vitalicia concedida por Fernando II ó Mestre Mateo ou as abondosas doazóns e fundacións dedicadas a estes artesáns nos séculos XIV e XV , dexenerou a mediados do XX nunha situación de escasa autovaloración laboral (algúns canteiros avergonzábanse de selo) e de peor retribución salarial (nos anos 60 e 70 cobraban menos ca un albanel, o que facía inviable a dedicación exclusiva).  

 

Verba dos Arxinas 

A estructura gremial desta profesión foi moi pechada no medievo, onde xorden fenómenos caracterizados polo hermetismo, como a masonería ou a súa propia linguaxe chamada dos “arxinas” .A orixe da lingua ou “verba dos arxinas”, tamén chamado “latín dos canteiros” pola imposibilidade de entende-los seus diálogos cando empregaban esta xerga, foi explicada de distintas maneiras e por outros tantos estudiosos. 

Mentres que algunhas teorías consideran que xurdiu do legado dos canteiros de Cuntis e da Mahía, outras, coma a de Filgueira Valverde, explícano coma o resultado, no século XVI, da chegada a Galicia de multitude de mestres e oficiais foráneos, sobre todo cántabros e biscaíños, e esa mestura laboral cos galegos provocou a xerga.

A súa funcionalidade é a comunicación exclusiva dos suxeitos do gremio de canteiros en calquera tema laboral e vital, e en realidade, trátase máis ben dun numeroso (os estudios chegaron a recompilar ata “5.000 termos de vocabulario”) compendio de substantivos e varios verbos que permiten a súa articulación. Os canteiros de hoxe en día case non usan esta linguaxe e só os máis vellos a lembran. 

O médico e folclorista pontevedrés, Víctor Luís Quibén, realizou a recompilación cuantitativamente máis numerosa de termos desta linguaxe, ademais de varios textos coma oracións e un importante cancioneiro no que destacan os “cantos de erguer”, utilizados durante as tarefas profesionais para axudar a ergue-las moles graníticas.

Co seu traballo os artesáns canteiros, están expresando o espírito do noso pobo que necesitaba e necesita dos deseños que el crea a través dun diálogo reflexivo coa forma, a función e a pedra que está transformando.

 

A cantería actual

Os descendentes destes traballadores herdaron por imitación a labra da pedra ou senón asumían pola súa conta unha formación autodidacta. A cantería actual conta con profesionais formados en técnicas de volume procedentes das Escolas de Artes Aplicadas e Oficios Artísticos, algúns por transmisión familiar e unha boa parte dos máis xoves pola Escola de Canteiros de Poio (Pontevedra) que contribuíu a evita-la extinción do máis tradicional dos oficios galegos. 

A mediados dos 90 apréciase cada vez máis unha preferencia polas edificacións en pedra. Nas últimas tendencias arquitectónicas, en Galicia prevalece o estilo tradicional, incitado por sectores como o turismo, que se ruraliza e demanda a reconstrucción de antigos pazos e casas de aldea nos seus materiais orixinais (pizarra, granito, madeira). O gusto polo tradicional incide tamén nos encargos públicos e privados que reciben os canteiros. A parte do necesario labor de restauración que se está levando a cabo con gran parte do patrimonio monumental, os artesáns continúan na liña máis popular da cantería galega: cruceiros, hórreos, lareiras ou diversas tallas de inspiración relixiosa que recordan o forte vencello entre o gremio e as obras de devoción católica.  

A materia prima por excelencia segue sendo o granito nas súas distintas variedades: silvestre -que é o máis axeitado para tallas escultóricas pequenas pola irregularidade das súas dimensións-, rosa Porriño -a soada e representativa pedra pontevedresa que se emprega fundamentalmente en construcción-, ou o negro Campo Lameiro, que polas súas calidades cromáticas de seriedade e elegancia é moi solicitado para monumentos e pezas funerarias.  

Aínda que o cruceiro tiña en épocas pasadas un simbolismo marcadamente benefactor que indicaba o camiño ou sinalaba un punto de importancia popular baixo o ícono máis representativo da fe (a cruz), calquera canteiro que desempeñe o seu oficio na  actualidade sabe que este elemento constitúe un dos encargos máis reiterados, para colocar como decoración en xardíns e casas particulares, o cruceiro soe acompañar o hórreo, outro dos protagonistas da vida agraria galega. Neste, coa beizón de Deus e os homes convertida en fetiches de fertilidade- a cruz e o falo a ambos os dous lados da construcción-, o millo gardábase a salvo da chuvia e os ratos. Hoxe, perdida a súa funcionalidade, o hórreo de cantería é unha valiosa peza artística, as veces tan impresionante como o de Carnota (A Coruña).

As lareiras lembran no seu nome ós deuses primitivos do fogar (lares) e a súa presencia non pode faltar nunha casa galega, a pesar de que agora normalmente se substitúa por unha cheminea ou que, nos tempos do microondas, para cociñar se prescinda do pote. Outras pezas como os “petos de ánimas” ou os reloxos de sol, representan un aspecto da cantería galega que pertence a épocas pasadas e que na actualidade non goza das preferencias dos clientes. 

A estructura da organización profesional dos actuais canteiros en Galicia está caracterizada pola existencia de obradoiros individuais e no mapa da Comunidade Autónoma, a provincia con máis número de artesáns da pedra é, de sempre, Pontevedra, seguida de Lugo. A Coruña e Ourense dispoñen dunha nómina menor. 

 

 Canta a pedra 

“Canta a pedra, durmida

e  acochada,

da terra nai no garimoso seo,

esperta do seu sono milenario

e quer ser oración e pensamento,

frorece nun varal,

estendo os brazos,

e póndose de pé faise cruceiro”

                                       R.Cabanillas